Deoksiribonukleinska kiselina (DNK) je molekul koji sadrži biološke upute koje čine svaku vrstu jedinstvenom.
Gde se nalazi DNK?
Jezgro ćelije (nuclear DNA) – glavno skladište DNK kod eukariota (ljudi, životinje, biljke)
Mitohondrije – male strukture koje proizvode energiju, sadrže mitohondrijalnu DNK
Kod biljaka, hloroplasti takođe imaju malu količinu DNK
| Lokacija | Vrsta DNK | Napomena |
|---|---|---|
| Jezgro ćelije | Nuklearna DNK | Sadrži većinu genetskih instrukcija |
| Mitohondrije | Mitohondrijalna DNK | Prenosi se isključivo od majke |
Od čega je DNK sastavljena?
DNK se sastoji od nukleotida, a svaki nukleotid ima tri dela:
- Fosfatna grupa
- Šećerna grupa
- Jedna od četiri azotne baze: adenine (A), timin (T), guanin (G), citozin (C)
- Nukleotidi se povezuju u lance sa naizmeničnim fosfatom i šećerom
- Redosled baza čini biološke upute: npr. ATCGTT može označavati plave oči, dok ATCGCT braon oči
- Čovečiji genom sadrži oko 3 milijarde baza i 20.000 gena, raspoređenih na 23 para hromozoma
Šta DNK radi?
- DNK sadrži instrukcije za pravljenje proteina, koji obavljaju većinu funkcija u telu
- Svaka sekvenca DNK koja kodira protein naziva se gen
- Samo oko 1% DNK kodira proteine; ostatak reguliše kada, koliko i kako se protein proizvodi
Kako DNK pravi proteine?
- Transkripcija – DNK se prepisuje u mRNA (messenger RNA)
- Translacija – mRNA se koristi kao uputstvo za slaganje aminokiselina u specifične proteine
Struktura DNK – dvostruka spirala
- DNK je u obliku dvostruke spirale, nalik uvijenoj ljestvici
- Strane ljestvice: šećer i fosfat
- Prečke ljestvice: azotne baze uvek se uparuju specifično (A-T, C-G)
- Ova struktura omogućava tačno kopiranje DNK pri deobi ćelije i transkripciju za proizvodnju proteina
Istorija otkrića DNK
- Friedrich Miescher (1800-ih) – prvi posmatrao DNK
- Godine 1953. James Watson, Francis Crick, Maurice Wilkins i Rosalind Franklin – otkrili dvostruku spiralnu strukturu DNK
- Otkriće je omogućilo razumevanje kako DNK prenosi informacije između generacija
Zaključak
DNK je osnova života, nosi informacije potrebne za razvoj, funkcionisanje i reprodukciju organizama. Njena jedinstvena dvostruka spirala omogućava precizno kopiranje i proizvodnju proteina, a istraživanja i dalje otkrivaju nove načine za razumevanje i korišćenje DNK u medicini i biologiji.
